एक राजा खूप बोलका होता. त्यांचे मंत्री विद्वान आणि हितचिंतक होते. म्हणूनच राजाला या दोषातून मुक्त करून त्याला ते ज्ञान कसे द्यावे, जे माणसाच्या अंतःकरणात खोलवर जाऊन त्याच्या स्वभावाचा एक भाग बनते, याचा मी विचार करत होतो. मंत्र्याने नेहमी राजाचे कल्याण लक्षात ठेवले आणि राजाला त्याची चूक लक्षात आणून देण्यासाठी आणि त्याच्यामुळे होणारी हानी समजून घेण्यासाठी आणि त्यातून बाहेर पडण्यासाठी तो योग्य क्षण शोधत होता.
एके दिवशी मंत्र्यासोबत बागेत फिरत असताना राजा एका खडकावर बसला. खडकावर एक सावलीचे झाड होते. त्या आंब्याच्या झाडावर कावळ्याचं घरटं होतं, त्यात काळ्या कोकिळेने अंडी घातली होती.
कोकिळा स्वतःचे घरटे बनवत नाही, तर कावळ्याच्या घरट्यातच अंडी घालते.कावळी ती अंडी स्वतःची समजुन वाढवत राहते. नंतर, त्यातून एक कोकिळे बाहेर आली. त्याला आपला मुलगा समजून कावळीने चुग्गाला आपल्या चोचीत घेऊन वाढवले. कोकिळेच्या बाळाने पंख बाहेर आले नसतानाही चुकीच्या वेळी कोकिळेची हाक दिली.
कौवीने विचार केला – ‘आता विचित्र आवाज काढतो, मोठा झाल्यावर काय करणार?’ कावळीने चोचीने मारून मारले हत्या केली आणि घरट्यातून खाली फेकले. तो राजाजिथे बसला होता तिथे राजाच्या पाया कोकीळेचे पिल्लू पडले.
राजाने मंत्र्याला विचारले – ‘मित्रा ! हे काय आहे ?’ राजाची चूक निदर्शनास आणून देण्याची संधी मंत्र्याला मिळाली. या संधीचा फायदा घेत मंत्री म्हणाले – महाराज ! हे खूप बोलके लोकांचे वर्तन आहे. त्यांची हीच गती होती.
असे विचारले असता मंत्र्याने राजाला संपूर्ण हकीकत सांगितली आणि अवेळी आवाज केल्याने हे बालक कसे खाली पडले आणि मरण पावले. तो गप्प राहिला असता तर वेळेवर घरट्यातून उडून गेला असता. असे बोलून मंत्र्याने संधी पाहून राजाला हे व्यवहारी उदाहरण सांगून त्याची बोलकीपणा दूर केली.
‘मनुष्य असो, प्राणी असो वा पक्षी; अवेळी खूप बोलून लोकांना त्रास होतो. त्याने भाषणातील इतर दोष आणि त्याचे दुष्परिणाम राजाला सांगितले.
‘अशुद्ध वाणी विषारी विषाप्रमाणे नष्ट करते, जे धारदार शस्त्रानेही करता येत नाही. म्हणूनच शहाण्या माणसाने नेहमी आपल्या वाणीचे रक्षण केले पाहिजे. तुमच्या बरोबरीच्या लोकांशी कधीही जास्त बोलू नका. जो शहाणपणाच्या वेळी थोडे विचारपूर्वक बोलतो, तो सर्वांना आपल्या ताब्यात आणतो.’
बोध
हुशार आणि शहाण्या मंत्र्याचे म्हणणे ऐकून राजाने अति बोलकीपणाच्या दोषातून मुक्ती मिळवली आणि संयमी होऊन आनंदाने राज्य करू लागला. तो खूश झाला आणि त्याने मंत्र्याचा सन्मान आणि भव्य सन्मान केला.
आपला परिवार नागेबाबा परिवार
लेखक – अज्ञात
